Opieka nad dziećmi jest jednym z najważniejszych aspektów, które rodzice muszą uregulować w czasie rozwodu lub separacji. W Belgii regułą jest tzw. opieka naprzemienna (garde alternée/co-ouderschap). 

Czym jest opieka naprzemienna?
Opieka naprzemienna polega na tym, że dziecko spędza równą ilość czasu z obojgiem rodziców. Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest tygodniowa rotacja – dziecko przebywa tydzień u jednego rodzica, a następny tydzień u drugiego. Inne warianty, takie jak opieka co dwa tygodnie czy w systemie półtygodniowym, są również możliwe, w zależności od wieku dziecka, harmonogramu pracy rodziców oraz innych czynników. Termin opieka naprzemienna kładzie nacisk na równą odpowiedzialność rodziców za dziecko, co stawia oboje rodziców w równorzędnej roli wychowawczej. Sądy rodzinne w Belgii preferują system opieki naprzemiennej, jednak wciąż istnieje możliwość dostosowania opieki do indywidualnych potrzeb rodziny. Każdy przypadek rozpatrywany jest osobno, a decydujący głos ma zawsze dobro dziecka.

Plusy i minusy płynące z opieki naprzemiennej
Opieka naprzemienna niesie ze sobą wiele korzyści dla dziecka i rodziców. Dzieci mają możliwość utrzymania bliskiego, regularnego kontaktu z obojgiem rodziców, co sprzyja ich emocjonalnemu rozwojowi. Model ten daje dziecku poczucie stabilności, mimo rozstania rodziców.

Opieka naprzemienna budzi jednak uzasadnione kontrowersje w przypadku przemocy domowej. Sprawcy przemocy mogą wykorzystywać ją w celu manipulacji i zastraszania swoich partnerek.

Organizacje feministyczne wskazują, że opieka naprzemienna zmusza kobiety, które doświadczyły przemocy do utrzymywania kontaktów z byłym partnerem, co może prowadzić do dalszej przemocy. 

Kiedy opieka naprzemienna nie jest możliwa?
Opieka naprzemienna może nie być możliwa w pewnych okolicznościach, takich jak:

• duża odległość między miejscem zamieszkania rodziców,

• problemy zdrowotne jednego z rodziców uniemożliwiające sprawowanie codziennej opieki, w tym choroba alkoholowa lub narkomania,

• nieregularne godziny pracy,

• niewłaściwe warunki mieszkaniowe,

• preferencje dziecka, które może chcieć spędzać więcej czasu z jednym z rodziców, szczególnie w okresie dojrzewania.

Od 12. roku życia dziecko ma prawo do wyrażenia swojej opinii przed sądem i choć jego głos nie jest decydujący, sędzia często bierze pod uwagę jego preferencje, zwłaszcza gdy dziecko osiąga wiek nastoletni.

Praktyczne wskazówki dotyczące wprowadzenia opieki naprzemiennej
Aby wprowadzenie opieki naprzemiennej było skuteczne i przynosiło korzyści dziecku, rodzice muszą skupić się na kilku kluczowych aspektach:

1. Planowanie harmonogramu – regularny i jasny plan, który będzie dostosowany do potrzeb dziecka.

2. Komunikacja między rodzicami – otwarta i konstruktywna komunikacja pomoże unikać nieporozumień i konfliktów.

3. Zarządzanie czasem dziecka – ważne jest, aby dziecko miało poczucie stabilności, nawet jeśli spędza czas w dwóch różnych domach.

4. Elastyczność – system opieki naprzemiennej powinien być dostosowany do wieku dziecka oraz jego potrzeb, które mogą zmieniać się w miarę dorastania.
   
   

KWESTIA OPIEKI ORAZ WŁADZY RODZICIELSKIEJ W SYTUACJI PRZEMOCY DOMOWEJ

Kiedy kobiety doświadczające przemocy domowej znajdują w sobie siłę, aby zakończyć związek z przemocowym partnerem i podjąć kroki w celu ochrony siebie i swoich dzieci, niestety ich traumatyczne doświadczenia często się na tym nie kończą. W większości przypadków sprawcy przemocy stosują strategie mające na celu zdyskredytowanie ofiary i próbują wykorzystać system sądowniczy do dalszej kontroli i dominacji.

DARVO: Zaprzeczanie, Atakowanie, Odwracanie Ról Ofiary i Agresora

Jedną z powszechnie stosowanych przez sprawców przemocy strategii jest DARVO, skrót od angielskich słów oznaczających zaprzeczanie, atakowanie i odwracanie ról ofiary i agresora (ang. deny, attack, and reverse victim and offender). Strategia ta jest coraz częściej rozpoznawana w różnych krajach jako manipulacja stosowana przez agresorów. Ma ona na celu odwrócenie oskarżeń ofiary i jeszcze większe jej skrzywdzenie. Sprawcy przemocy, często wspierani przez swoich sojuszników, starają się zaprzeczać aktom przemocy, dyskredytować ofiarę i twierdzić, że to oni sami są ofiarami przemocy. Strategia ta może być stosowana zarówno w życiu prywatnym, jak i publicznie, zwłaszcza podczas postępowań sądowych.

Zaprzeczanie przemocy

Badania pokazują, że fałszywe oskarżenia o przemoc domową składane przez kobiety są bardzo rzadkie. Wielu sprawców przemocy twierdzi jednak, że zarzuty stawiane wobec nich są nieprawdziwe. Najczęstsze argumenty, jakie podnoszą, to m.in.: – „Ona kłamie, aby uzyskać wyłączną opiekę nad naszymi dziećmi.” – „Kłamie z powodów finansowych.” – „Kłamie, aby się zemścić.” –  „To wariatka / cierpi na poważne problemy psychiczne.” Eksperci od przemocy domowej wiedzą, że te twierdzenia nie mają podstaw. Są one jednak regularnie używane przez sprawców w celu zaprzeczenia ich agresywnym zachowaniom.

Atakowanie osób, które ich oskarżają

Sprawcy przemocy często próbują zdyskredytować i zastraszyć swoje partnerki, ich dzieci i świadków. Badania pokazują, że wielu sprawców bez przerwy atakuje swoje ofiary po tym, jak te zgłoszą ich przemoc. Strategie te obejmują:

• rozpowszechnianie fałszywych informacji szkodzących ofierze,
• składanie fałszywych oskarżeń dotyczących uzależnień lub problemów psychicznych drugiej strony,
• wykorzystywanie historii leczenia psychiatrycznego do twierdzenia, że jest niezdolna do bycia rodzicem,
• wszczynanie postępowań sądowych na podstawie fałszywych dowodów,
• popełnianie przestępstw, takich jak oszustwa, na nazwisko ofiary,
• szantażowanie i grożenie byłej partnerce zastosowaniem powyższych strategii.
  
  

Odwracanie ról ofiary i agresora

Większość badań przeprowadzonych na całym świecie pokazuje, że kobiety rzadko są sprawcami przemocy domowej. Jeśli kobieta zachowuje się w sposób, który można zaklasyfikować jako przemoc domową, to zwykle jest to reakcja obronna na przemoc, której jest poddawana. Natomiast sprawcy przemocy próbują odwrócić rolę sprawcy i coraz częściej składają fałszywe doniesienia przeciwko swoim ofiarom na policję i do służb ochrony dzieci.  

Kontrola przymusowa w belgijskim prawie: nowe podejście do przemocy domowej

Nowa ustawa “Stop Féminicide”, uchwalona w 2023 roku, po raz pierwszy uznała w Belgii pojęcie „kontroli przymusowej” jako formy przemocy domowej. Ponadto przełomowa decyzja sądu apelacyjnego w Mons z marca 2024 roku wprowadza nowatorskie podejście do ochrony ofiar przemocy domowej, zwłaszcza w sprawach dotyczących opieki nad dziećmi. Wyrok ten, oparty na przepisach nowej ustawy, uznaje kontrolę przymusową jako formę przemocy, która nie ogranicza się wyłącznie do przemocy fizycznej. Kontrola przymusowa została zdefiniowana jako ciągłe lub powtarzające się zachowania, które prowadzą do szkód psychicznych u ofiar. Dotyczy to nie tylko partnerów, ale również ich dzieci, które mogą być wciągnięte w cykl przemocy. Tak więc kontrola przymusowa rozszerza rozumienie przemocy domowej na bardziej subtelne formy przemocy psychicznej, takie jak krytyka, zastraszanie czy poniżanie. Te destrukcyjne zachowania, choć na pierwszy rzut oka wydają się niegroźne, w dłuższej perspektywie tworzą atmosferę ciągłego napięcia i stresu dla ofiar. Osoby doświadczające przemocy psychicznej często czują się zmuszone do dostosowania się do wymagań sprawcy, co prowadzi do poczucia winy, obniżenia samooceny, depresji i ubytków na zdrowiu.

Problem alienacji rodzicielskiej

Jednym z zarzutów, z jakimi mierzą się matki w trakcie postępowań o opiekę nad dziećmi, jest alienacja rodzicielska. Zakłada ona, że matki manipulują dziećmi, aby odciąć je od ojców. Mimo że teoria alienacji rodzicielskiej została wielokrotnie poddana krytyce, nadal jest używana przez sprawców przemocy jako argument w procesach sądowych. 

Wsparcie dla matek doświadczających przemocy post-separacyjnej

Matki walczące o sprawiedliwość nie są same. Mogą liczyć nie tylko na wsparcie ze strony rodziny oraz przyjaciół, ale również na profesjonalną pomoc psychologów, prawników oraz organizacji pomocowych. W Belgii jedną z nich jest stowarzyszenie Les Mères Veilleuses, które organizuje warsztaty i szkolenia, pomagające kobietom i matkom lepiej zrozumieć ich prawa i bronić się przed przemocą.